WERSJA W JĘZYKU UKRAIŃSKIM:
https://zbruc.eu/node/124907
Віра Меньок: ШульцФест ‘26. Дрогобицькі стежки уяви
(tu też fotografie)

SchulzFest ‘26. Drohobyckie ścieżki wyobraźni

miasto jedyne na świecie

W mieście życia, dzieła i śmierci Brunona Schulza niedawno upłynęło siedem dni dwunastego SchulzFestu – Międzynarodowego Festiwalu Brunona Schulza, który co dwa lata odbywa się w „wybranej krainie”, „prowincji osobliwej”, „mieście jedynym na świecie”, jak nazwał Schulz swój Drohobycz w opowiadaniu Republika marzeń. W szczególny sposób nawiązał do tego tekstu podczas festiwalu Serhij Żadan – w rozmowie z Ołeną Husejnową dla Radia Chartia.

Przez siedem lipcowych dni, od 12 do 18 lipca, Drohobycz po raz kolejny stał się miejscem spotkania poetów i pisarzy, naukowców i artystów, muzyków i performerów, reżyserów i aktorów, miłośników autora Sanatorium pod Klepsydrą i ludzi dobrej woli – z Ukrainy i Polski, Hiszpanii i Włoch, USA i Gruzji. Wszyscy spotkali się na drohobyckich ścieżkach wyobraźni, wykreowanych przez Schulza: dostrzegalnych i ukrytych, topograficznych i wyobrażonych. Każdy, kto zawitał na SchulzFest, z pewnością znalazł swoją własną ścieżkę oraz dołączył do wspólnych wędrówek w przestrzeniach kultury, sztuki, literatury i wyobraźni. Sprzyjały temu ponad 50 wydarzeń festiwalowych oraz miejsca, w których one się odbywały, obejmując całe schulzowskie miasto.

rozmowy wierszy, spotkania poetyckie

Podczas SchulzFestu rozmawiały ze sobą wiersze i rozmawiali poeci. Od rozmowy wierszy zaczęła się poetycka polifonia festiwalu – przeploty i echa głosów ukraińskich i polskich poetów i poetek. Podczas otwarcia na scenie drohobyckiego teatru – po chwili ciszy na uczczenie poległych i niewinnie zamordowanych przez rosyjski terror oraz uroczystych przemówieniach – swoje wiersze czytali Ryszard Krynicki i Serhij Żadan. Rozmowę poetów prowadzili pisarka i wydawczyni Monika Sznajderman i literaturoznawca Paweł Próchniak. Mocnym akordem, wieńczącym rozmowę, były słowa z cyklu Luther Serhija Żadana, przeczytane przez poetę:

(…)

żadnej równowagi,

żadnego balansowania nad trupami,

żadnego ważenia wyrwanych złotych koron.

Tylko bronić sobą tego, kogo jeszcze możesz obronić.

Tylko wypowiadać słowa, których znaczenie znasz.

Tylko samemu, nieustannie, po wszystkim,

przebierać język jak paloną cegłę.

Tylko samemu.

Tylko tak.

(przekład Bohdana Zadury)

W poetyckim krajobrazie SchulzFestu – niekiedy dramatycznym z powodu trwającej wojny, ale wciąż zawierającym mocne przesłanie ocalenia – wybrzmiały głosy poetów i poetek podczas spotkań autorskich, a nade wszystko rozmawiały ze sobą wiersze: Jurija Andruchowycza i Tomasza Różyckiego, Jacka Podsiadły i Ostapa Sływynskiego, Marcina Sendeckiego i Alfreda Wierzbickiego, Hałyny Kruk i Katarzyny Kuczyńskiej-Koschany, Anny Nasiłowskiej i Olgi Olchowej.

Kwintesencją rozmowy wierszy – po raz trzeci podczas SchulzFestu w czasie pełnoskalowej rosyjskiej agresji na Ukrainę – był cykl „wiersze w schronach”. To zapoczątkowany w 2022 roku symboliczny akt ocalającej siły słowa poety, przeciwstawianej niszczycielskiej sile wojny. W czterech drohobyckich schronach przeciwbombowych wybrzmiały – połączone w kwartety – wiersze ukraińskich i polskich poetów i poetek: Jurija Andruchowycza, Ryszarda Krynickiego, Tomasza Różyckiego i Serhija Żadana – Olega Kadanowa, Jacka Podsiadły, Marcina Sendeckiego i Ostapa Sływynskiego – Krzysztofa Czyżewskiego, Hałyny Kruk, Hryhorija Semenczuka i Alfreda Wierzbickiego – Kateryny Hładkiej, Katarzyny Kuczyńskiej-Koschany, Anny Nasiłowskiej i Olgi Olchowej. Wiersze będą czytane w schronach podczas festiwalu, póki trwa wojna – potem wyjdziemy z wierszami na place miasta Schulza.

drohobycki trójdźwięk Serhija Żadana

W inauguracyjnym dniu SchulzFestu – w 134 urodziny Brunona Schulza – Serhij Żadan zadebiutował jako artysta: odbył się premierowy wernisaż jego wystawy „Mój Schulz”, na którą złożyły się 22 rysunki węglem, m.in. ratusz i uliczki Drohobycza oraz wizerunki autora Sklepów cynamonowych i jego literackiego ojca. To ilustracje do książki Żadana o tej samej nazwie. Do książki Mój Schulz weszły cztery eseje, m.in. wygłaszane przez autora na otwarcie poprzednich edycji SchulzFestu, cykl Schulz. Psalmy ze zbioru Skrypnykówka oraz wprowadzający wiersz. Ukazanie się książki, wsparte przez Instytut Polski w Kijowie, jest efektem uczestniczenia Serhija Żadana w schulzowskim festiwalu. Prezentacja, prowadzona przez Ołeksandra Bojczenkę, z udziałem wydawcy, odbyła się w galerii, na tle wcześniej prezentowanych rysunków. Teksty i rysunki Żadana, dedykowane Schulzowi i jego miastu, cieszyły się ogromnym zainteresowaniem. Wyjątkowo istotne jest to, że ich droga do odbiorcy została otwarta w Drohobyczu.

Odbyła się rozmowa dla Radia Chartia „Ukraina i Polska: przeszłość czy przyszłość?”, którą Serhij Żadan przeprowadził z Adamem Michnikiem – ikoną wolnej, demokratycznej, europejskiej Polski. Było to spotkanie o pamięci, odpowiedzialności i przyszłości relacji polsko-ukraińskich, pełne istotnych pytań i przemyśleń. W kontekście politycznych napięć między Polską a Ukrainą głosy Żadana i Michnika mają szczególną wartość, demonstrują niezwykle ważny dialog zbudowany na wzajemnym szacunku, przyjaźni i solidarności.

„Republika marzeń – jak czytać Europę Środkowo-Wschodnią” była festiwalową odsłoną podcastu Radia Chartia z cyklu „Charkowska Szkoła Romantyków”. Serhij Żadan i Ołena Husejnowa – poprzez schulzowską metaforę Drohobycza jako „republiki marzeń” – rozmawiali o tożsamości kulturowej, pamięci oraz sposobach odczytywania historii i współczesności Europy Środkowo-Wschodniej. Charków i Drohobycz połączyły się w kontekście literatury i wyłaniających się z niej przesłań uważnego rozpoznawania tego, co ponad granicami i podziałami. Temu służy SchulzFest – ponad dwadzieścia lat budowany jako miejsce spotkania, które łączy ludzi na różnych ścieżkach myślenia i wyobraźni.

spacery wernisażowe i performance

W dniu otwarcia dyrektor artystyczny SchulzFestu Grzegorz Józefczuk oprowadził po indywidualnych wystawach artystów: Anny Kuśmierczyk „Kolaże numeryczne”, Piotra Tymochowicza „Dziedzictwo przeszłości”, Bartłomieja Michałowskiego „Do jasnej smugi świtu” oraz wspomnianej wystawy Serhija Żadana „Mój Schulz”. Wernisażom towarzyszył solowy koncert puzonisty Andrew Arnautova, który pokazał także zwiastun swego filmu „Po tamtej stronie klepsydry”, powstałego z udziałem SI.

Spacer wernisażowy zaprowadził gości i uczestników festiwalu do willi, opisanej w powieści Iwana Franki Borysław się śmieje. Tu odbyło się symboliczne spotkanie Iwana Franki i Brunona Schulza – performance aktorsko-literacki „Półtora miasta”, jak kiedyś nazwał Drohobycz Marian Hemar w recenzji wspomnieniowej książki Andrzeja Chciuka Atlantyda. Była to próba wyobrażenia sobie spotkania dwóch wybitnych pisarzy, których połączyły literatura i Drohobycz. Improwizowany spektakl aktorów drohobyckiego teatru Iwana Herasymczuka (w roli Schulza) i Iwana Żuka (w roli Franki), któremu towarzyszyło aktorskie czytanie fragmentów tekstów Franki i Schulza w języku ukraińskim i polskim, w wykonaniu drohobyckiego aktora Jurija Fedczuka i twórcy muzyki i teatru Pawła Passiniego z Lublina, pokazał, jak można prowadzić dialog między historią a współczesnością oraz jak cenna jest przyjaźń między ludźmi różnych narodowości i kultur.

„Włodko Kaufman: 20 lat. Rozmowa” – wyjątkowa okazja do spojrzenia na dorobek jednego z najciekawszych współczesnych artystów ukraińskich, lidera sławnego lwowskiego ośrodka sztuki niezależnej „Dzyga”, wiernego uczestnika SchulzFestu w ciągu jego długiej już historii. Rozmowa połączona z działaniem artystycznym pokazała twórczość jako proces, który nieustannie się rozwija poprzez ciągłość i zmienność sensów i form. Ponadto na uczestników czekały schulzowskie niespodzianki, przygotowane przez Włodka Kaufmana.

Odbyła się także wystawa jednego obrazu Polska Nike Edwarda Dwurnika (1943–2018), artysty inspirującego się biografią i dziełem Brunona Schulza. O twórczości Edwarda Dwurnika opowiedziała Iwanka Berczak z warszawskiej Fundacji Edwarda Dwurnika, przybliżając okoliczności powstania obrazu w okresie Solidarności oraz jego wydźwięk w kontekście walki Ukrainy o wolność.

magia muzyki i teatru

SchulzFest to przestrzeń sztuki i literatury – heterogeniczna, lecz spójna w swej różnorodności. Wydarzenia muzyczne inaugurował gest dla tradycji lokalnej – występ drohobyckiego zespołu pieśni i tańca „Werchowyna”, niemniej kluczowym nurtem festiwalu była muzyka eksperymentalna. Odbyły się znakomite koncerty: baśnie Erny Rosenstein i wiersze Debory Vogel połączone z muzyką na żywo w pięknym wykonaniu Oli Bilińskiej i Izy Lamik; duet Opla – Piotr Bukowski (gitara) i Hubert Zemler (perkusja) z inspirującym udziałem Andrzeja Stasiuka; projekt muzyczno-poetycki lwowskiego zespołu Trzy Kroki w Noc z programem „Twoja Łesia. Droga na Burkut” oraz wydarzenie muzyczno-poetyckie Olega Kadanowa „Do linii zero i dalej”, zbudowane na kanwie nowej książki wierszy autora – kompozytora, poety i wokalisty, który pełni służbę w Siłach Zbrojnych Ukrainy.

Magia teatru była na festiwalu różnorodna i rozbudowana, często związana z doświadczaniem grozy wojny. Po raz drugi był na SchulzFeście Cambaleo Teatro z Madrytu ze spektaklem „Dźwięk liczb urojonych” (El sonido de los números imaginarios). Dwa lata temu hiszpańscy artyści byli w Drohobyczu po raz pierwszy, a spektakl, który pokazali teraz, wyłonił się z ich wrażeń i przemyśleń ukraińskich. Wspólnie z Akademią Ruchu z Warszawy i drohobyckim off-owym teatrem Alter realizowali także projekt work in progress „Dom, który pulsuje”.

Odbył się spektakl „Antena” Bytomskiego Teatru Tańca i Ruchu Rozbark, w reżyserii Macieja Gorczyńskiego, na kanwie wierszy Serhija Żadana.

Premierowy autorski spektakl „Oniria” pokazał kompozytor, reżyser i aktor Paweł Passini z Lublina. Przestrzenią dla przedstawienia posłużyła najpiękniejsza w Drohobyczu secesyjna willa, rezydencja burmistrza miasta przed II wojną światową Rajmunda Jarosza. Tam odbyła się swoista wędrówka widzów, których poprowadził za sobą twórca, za każdym razem odsłaniając oryginalne elementy inscenizacji, przygotowane przez scenografkę Aleksandrę Konarską. W spektaklu wystąpiły córki reżysera, pięcioletnia Sara i trzyletnia Zuzanna, oraz ich mama Anna Puzio.

Na zakończenie SchulzFestu odbyły się dwa poruszające monodramy: „Kręgi na wodzie” – performatywna opowieść Kateryny Hładkiej o Charkowie literackim i teatralnym, próba budowania wspólnej osi wyobraźni między teatrem Łesia Kurbasa i Switłany Ołeszko oraz „Rozmowa o życiu” – kameralny spektakl aktorki drohobyckiego teatru Tetiany Modżuk o najważniejszych wartościach ludzkiego życia, monodram wyreżyserowany przez Ołeksandra Korola na podstawie sztuki Ołeksandra Wojtki, który walczy na froncie.

na ścieżkach literatury

W kreowaniu przestrzeni wyobraźni Brunonowi Schulzowi towarzyszyli jego literacka przyjaciółka i wierny spadkobierca. Pierwsza dyskusja panelowa „Ścieżki wyobraźni: Schulz – Vogel – Ficowski”, prowadzona przez Wierę Meniok i Pawła Próchniaka, była poświęcona twórczości tych trzech wyjątkowych postaci literatury. Eseje mówione Marka Zaleskiego, Francesco Cataluccio, Jurka Prochaśki i Andrija Pawłyszyna oraz głosy w dyskusji Jewhena Nachlika, Józefa Olejniczaka, Danyły Ilnyckiego i Katarzyny Kuczyńskiej-Koschany – to była wielowątkowa rozmowa o wyobraźni, pamięci i prześwitach tajemnicy, którą kryje w sobie literatura. Ciągiem dalszym odkrywania tej tajemnicy była literacka wędrówka „Lwów Debory Vogel” z oprowadzaniem Danyły Ilnyckiego i czytaniem tekstów Vogel przez Dianę Horbań i Katarzynę Kuczyńską-Koschany. Lwowska wędrówka literacka przebiegała także przez inne szczególne miejsca, m.in. dom, w którym mieszkał brat Brunona Schulza Izydor oraz kamienicę, w której urodził się i mieszkał Stanisław Lem i która występuje w powieści Dom dla Doma Wiktorii Ameliny – ukraińskiej pisarki i poetki, która zmarła 1 lipca 2023 roku na skutek ran odniesionych podczas barbarzyńskiego rosyjskiego ataku na Kramatorsk. Uczestnicy festiwalu odwiedzili też miejsca związane z Adamem Zagajewskim i Zbigniewem Herbertem oraz dom rodzinny uczestnika SchulzFestu, poety Tomasza Różyckiego.

W dwóch odsłonach odbyła się dyskusja panelowa „Café Europa / małe centra świata” z podtytułami: „wyobraźnia pograniczności” oraz „dorzecza, sploty”. Rozmowy i dyskusje prowadzone przez Krzysztofa Czyżewskiego i Weronikę Czyżewską z Ośrodka Pogranicze w Sejnach inspirowały do refleksji o sensach pograniczności, realnych i wyobrażonych osiach świata. Ciekawe i różnorodne wypowiedzi zaprezentowali Myrosław Marynowycz, Grzegorz Gauden, Dariusz Wojakowski, Katarzyna Sobolewska, Maciej Tramer, Ostap Sływynski, Ołeksandr Bojczenko, Keti Kantaria, Ałła Tatarenko, Zoriana Rybczyńska i Ołesia Nachlik. Uczestnicy dyskusji doświadczyli niejednolitej, a zarazem spójnej perspektywy postrzegania małych centrów świata. Axis mundi każdego człowieka jest złożona ze słów. Nienazwane nie istnieje dla nas – tak powiedział Bruno Schulz. Tym, kto nazywa, czyli stwarza dla nas świat, jest poeta. Każde „małe centrum świata” przemawia słowami poety, które budują naszą własną oś językowego obrazu świata. Ważne jest rozumienie tego, że kamerton poszczególnych osi świata jest inny – nie da się wymyślić wspólnej akustyki, należy wsłuchiwać się w brzmienie innych „małych centrów świata”, nie próbując nastroić ich kamertonów na swój ład.

Ścieżki literackie SchulzFestu ‘26 przebiegały różnorodnie i spójnie zarazem, współbrzmiały i rezonowały – w przestrzeni wyobraźni Schulza i reperkusjach trwającej wojny. W literackich horyzontach festiwalu odbyły się autorskie spotkania z Sylwią Chutnik, Jurijem Andruchowyczem, Andrzejem Stasiukiem, Ołeksandrem Mychedem, który pełni służbę w Siłach Zbrojnych Ukrainy, a także z Anną Gruwer, Lubą-Paraskewią Strynadiuk i Ewą Rajską oraz Ałłą Tatarenko.

Festiwalowe wątki literackie pokazały, że różne perspektywy postrzegania świata i doświadczania grozy wojny nie wykluczają się wzajemnie, lecz dopełniają się i uzupełniają – budują moc przeciwstawiania się literatury, sztuki i kultury demonom wojny i zniszczenia.

podziękowania

Archipelag SchulzFestu ‘26 stał się świadectwem tego, że literatura, sztuka i kultura są poważnym argumentem w walce o wolność i demokrację. W walce o zwycięstwo Ukrainy i Europy nad rosyjskim totalitaryzmem – odwiecznym wrogiem Ukrainy i Polski.

Słowa wdzięczności za wspólnotę myślenia, solidarność i wsparcie realizacji kolejnej edycji SchulzFestu adresujemy Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Instytutowi Adama Mickiewicza, Instytutowi Polskiemu w Kijowie, Konsulatowi Generalnemu RP we Lwowie, Uniwersytetowi Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, ZAiKS-owi oraz wszystkim Współorganizatorom i Partnerom festiwalu, w tym Radiu Chartia – jednemu z naszych kluczowych partnerów, merowi Drohobycza, drohobyckiemu teatrowi im. Jurija Drohobycza, drohobyckiej bibliotece miejskiej im. Wiaczesława Czornowoła, drohobyckiej galerii sztuki współczesnej oraz wszystkim instytucjom i osobom, które wspierają SchulzFest jako miejsce spotkań ponad granicami i podziałami, jako przestrzeń wyobraźni nie tylko w samowystarczalnych światach sztuki i literatury, lecz także w realnej przyjaźni między ludźmi.

Wiera Meniok
Drohobycz, 24 lipca 2026

Zdjęcia: Igor Feciak, Juliana Hrycyk

epilog poetycki

Niech finalną nutą tego eseju pofestiwalowego będzie wiersz Natalii Tkaczyk, który wyłonił się z zainspirowania poetki tegorocznym SchulzFestem, z jej wierności temu jedynemu na świecie wydarzeniu dedykowanemu Brunonowi Schulzowi. W tkankę wiersza zostały wplecione nazwy wydarzeń realizowanych w szóstym dniu SchulzFestu: tytuły spektakli Cambaleo Teatro z Madrytu, dyskusji panelowej „Café Europa / małe centra świata”, premierowego spektaklu Pawła Pasinniego i rozmowy o poezji Alfreda Wierzbickiego. Pierwodruk wiersza oraz jego przekładu autorstwa Jacka Podsiadły zawdzięczamy poetce i tłumaczowi. Oczekujemy cyklu wierszy Natalii Tkaczyk dedykowanych każdemu dniu SchulzFestu ‘26.

***

Наталя Ткачик

Дім, що пульсує. День шостий

Дім, що пульсує, стоїть на розі двох

провулків, названих імЕнами святого

(патрона воїнів зі срібним спИсом й серцем)

й єврейського поета, що насправді

ніякий не поет. Єдиний вірш

його, терпкий й високий,

гуляє поміж лип й стікає соком

весняних єресей, забачивши навпроти

двох юнок у невидимих сукенках

за літнім столиком

в Café Європа.

Вірш,

поправивши краватку і усмІшку,

підходить ближче, замовляє, звісно,

із сіллю каву – все, як годиться тут,

у цих святих, перепрошитих світлом

ширОтах провінційних мерехтінь,

в яких ширяє дух невинно вбитих,

неупокоєних, заритих у зеленках –

тоді і зараз – у липневих шАнцях,

рубцях на шкірі чорної землі.

Вірш просить каву в Домі, що пульсує, –

в Café Європа, у четвер, в полудне,

де тільки дві невидимі сукенки

пліткують про невидимі тіла.

Та кельнер різко вистрелить словами:

у нас немає місць.

Допливи пам’яти

повнЯться водами, мутними й незугарними.

Онірія, мов цинамонна кров.

Виття сирен. Звучать уявні числа,

неофіційні дані, крик реєстрів.

«Ми цілі нині, дім, щоправда, вщент».

Терпкий, як цвях, затиснутий між вуст,

Вірш сходить в укриття до інших вІршів –

в підземну хлань,

в бетонну часу нішу.

Бліда жарівка.

Хтось на двЕрях пише:

прийди до мене знову.

Все,

відбій.

17 липня 2026

***

Natalia Tkaczyk

przekład Jacek Podsiadło

Dom, który pulsuje. Dzień szósty

Dom, który pulsuje, stoi na rogu dwóch
zaułków noszących imiona świętego
(patrona wojów ze srebrną spisą i sercem)
i żydowskiego poety, który naprawdę
żadnym poetą nie jest. Jego jedyny
wiersz, cierpki i wysoki,
przechadza się wśród lip i ocieka sokiem
wiosennych herezji, zobaczywszy naprzeciw
dwie młódki w niewidzialnych sukienkach
przy letnim stoliku
w Café Europa.

Wiersz,

poprawiwszy krawat i uśmiech,
podchodzi bliżej, zamawia, oczywiście,
kawę z solą – wszystko, jak wypada tutaj,
na tych świętych, poprzeszywanych światłem
szerokościach prowincjonalnych migotań
unoszących ducha niewinnie zabitych,
nieukojonych, zakopanych w zieleńcach –
wtedy i teraz – w lipcowych szańcach,
bliznach na skórze czarnej ziemi.

Wiersz zamawia kawę w Domu, który pulsuje –
w Café Europa, w czwartek, w południe,
gdzie tylko dwie niewidzialne sukienki
plotkują o niewidzialnych ciałach.

I kelner wystrzeli ostrymi słowami:
nie mamy miejsc.

Dorzecza pamięci

wypełniają się wodami, mętnymi i skłębionymi.
Oniria, jak cynamonowa krew.
Wycie syren. Dźwięczą liczby urojone,
nieoficjalne dane, krzyk rejestrów.

„Jesteśmy cali, dom wprawdzie rozwalony”.

Cierpki jak ćwiek zaciśnięty między ustami
Wiersz schodzi do schronu, do innych wierszy –
w podziemną otchłań,
w czasu betonową niszę.

Blada żarówka.

Ktoś pisze na drzwiach:

przyjdź jeszcze raz.

I wszystko,

alarm odwołany.

17 lipca 2026